در نظام مالی اسلامی، پرداخت «بهره» ثابت در ازای قرض پول پذیرفته نیست؛ اما نیاز شرکت‌ها به تأمین مالی سر جایش است. پاسخ این نظام، «صکوک» است: اوراقی که به‌جای بدهیِ صرف، نماینده مالکیت مشاع دارنده در یک دارایی، منفعت یا پروژه واقعی‌اند. یعنی وقتی صکوک می‌خرید، پشت پول‌تان یک چیز واقعی هست؛ یک ساختمان، یک خط تولید، یک ناوگان یا یک قرارداد مشخص. در ایران صکوک زیر نظر سازمان بورس و با رعایت موازین شورای فقهی بازار سرمایه منتشر می‌شود و بخش بزرگی از تأمین مالی شرکتی کشور از همین مسیر انجام می‌شود.
سازوکار کلی صکوک چطور است؟
در انتشار صکوک معمولاً یک «نهاد واسط» میان شرکت (بانی) و سرمایه‌گذاران قرار می‌گیرد. دارایی یا موضوع تأمین مالی به نهاد واسط منتقل یا به نفع دارندگان اوراق تخصیص می‌یابد، اوراق به مردم فروخته می‌شود، شرکت در دوره‌های معین مبالغی را به‌عنوان سود یا اجاره‌بها می‌پردازد و در سررسید اصل مبلغ برمی‌گردد. پرداخت‌ها از طریق شرکت سپرده‌گذاری مرکزی انجام می‌شود و اغلب یک «ضامن» معتبر و یک «متعهد پذیره‌نویسی» هم در ساختار حضور دارند تا ریسک سرمایه‌گذار کنترل شود.
صکوک اجاره: رایج‌ترین نوع
در صکوک اجاره، دارایی شرکت — مثلاً ساختمان، تجهیزات یا هواپیما — به نهاد واسط فروخته و هم‌زمان به خود شرکت اجاره داده می‌شود. اجاره‌بهایی که شرکت می‌پردازد همان سودی است که به جیب دارندگان اوراق می‌رود و در سررسید، دارایی دوباره به شرکت برمی‌گردد و اصل پول تسویه می‌شود. صکوک اجاره به دلیل ساختار ساده و پشتوانه دارایی مشخص، پرکاربردترین ابزار تأمین مالی شرکتی در ایران است و هم شرکت‌های خصوصی و هم نهادهای عمومی از آن استفاده کرده‌اند.
صکوک مرابحه: برای خرید کالا و مواد اولیه
مرابحه یعنی خرید نقدی و فروش اقساطی با سود مشخص. در صکوک مرابحه، با پول سرمایه‌گذاران کالایی — مثلاً مواد اولیه یا تجهیزات — به‌صورت نقد خریده و به شرکت به‌صورت نسیه و با سود معین فروخته می‌شود؛ اقساط شرکت، منبع پرداخت سود و اصل پول دارندگان است. این نوع صکوک برای تأمین سرمایه در گردش و خریدهای مشخص بسیار مناسب است و شرکت‌های دارویی، غذایی و تولیدی بارها از آن استفاده کرده‌اند. نمونه‌های تازه‌اش را می‌توانید در داشبورد تأمین مالی همین سایت ببینید.
صکوک منفعت و استصناع: دو ابزار تخصصی‌تر
صکوک منفعت بر پایه «حق استفاده» از یک دارایی یا خدمت است؛ مثلاً منافع آینده یک مجموعه یا یک خدمت مشخص به اوراق تبدیل می‌شود و دارندگان، در منافع آن شریک می‌شوند. صکوک استصناع اما برای «ساختن» است: وقتی پروژه‌ای مثل یک نیروگاه یا یک مجتمع صنعتی باید از صفر ساخته شود، قرارداد ساخت (استصناع) مبنای انتشار اوراق قرار می‌گیرد و پول سرمایه‌گذاران صرف ساخت می‌شود. این دو نوع نسبت به اجاره و مرابحه کمتر رایج‌اند، اما برای پروژه‌های زیرساختی و خدماتی ابزارهای مهمی به شمار می‌روند.
سرمایه‌گذار با خرید صکوک چه به دست می‌آورد؟
دارنده صکوک سودهای دوره‌ای مشخص و از پیش اعلام‌شده دریافت می‌کند و در سررسید اصل پولش را پس می‌گیرد؛ ضمن اینکه اوراق در بورس یا فرابورس قابل معامله است و اگر زودتر به پول نیاز پیدا کرد، می‌تواند آن را در بازار ثانویه بفروشد. نکته مهم این است که بازده صکوک «تضمین بانکی» نیست؛ به اعتبار بانی و ضامن بستگی دارد. پیش از خرید هر اوراق، امیدنامه آن را که در کدال منتشر می‌شود بخوانید و به رتبه اعتباری، ضامن و سابقه پرداخت ناشر دقت کنید.